Geen transparantie zonder tegenspraak” — betoog voor première documentaire transparante laadpaal

Het onder­staande korte betoog sprak ik uit tij­dens de online pre­miere van de doc­u­men­taire over de transparante laad­paal op don­derdag 18 maart 2021.

Ik had laatst con­tact met een inter­na­tionale “thought leader” op het gebied van “tech ethics”. Hij vertelde mij dat hij heel dankbaar is voor het bestaan van de transparante laad­paal omdat het zo’n goed voor­beeld is van hoe design kan bij­dra­gen aan eerlijke tech­nolo­gie.

Dat is natu­urlijk ontzettend leuk om te horen. En het past in een bredere trend in de indus­trie gericht op het transparant en uitleg­baar mak­en van algo­ritmes. Inmid­dels is het zelfs zo ver dat wet­gev­ing uitleg­baarheid (in som­mige gevallen) ver­plicht stelt.

In de doc­u­men­taire hoor je meerdere mensen vertellen (mijzelf inbe­grepen) waarom het belan­grijk is dat stedelijke algo­ritmes transparant zijn. Thi­js benoemt heel mooi twee rede­nen: Enerz­i­jds het col­lec­tieve belang om democ­ra­tis­che con­t­role op de ontwik­kel­ing van stedelijke algo­ritmes mogelijk te mak­en. Anderz­i­jds is er het indi­vidu­ele belang om je recht te kun­nen halen als een sys­teem een besliss­ing maakt waarmee je het (om wat voor reden dan ook) niet eens bent.

En inder­daad, in bei­de gevallen (col­lec­tieve con­t­role en indi­vidu­ele reme­die) is transparantie een rand­voor­waarde. Ik denk dat we met dit project een hoop prob­le­men qua design en tech­niek hebben opgelost die daar­bij komen kijken. Tegelijk­er­ti­jd doemt er een nieuwe vraag aan de hori­zon op: Als we begri­jpen hoe een slim sys­teem werkt, en we zijn het er niet mee eens, wat dan? Hoe kri­jg je ver­vol­gens daad­w­erke­lijk invloed op de werk­ing van het sys­teem?

Ik denk dat we onze focus zullen moeten gaan ver­leggen van transparantie naar wat ik tegen­spraak of in goed Engels “con­testa­bil­i­ty” noem.

Ontwer­pen voor tegen­spraak betekent dat we na moeten gaan denken over de mid­de­len die mensen nodig hebben voor het uitoe­fe­nen van hun recht op menselijke inter­ven­tie. Ja, dit betekent dat we infor­matie moeten aan­lev­eren over het hoe en waarom van indi­vidu­ele beslissin­gen. Transparantie dus. Maar het betekent ook dat we nieuwe kanalen en processen moeten inricht­en waarmee mensen ver­zoeken kun­nen indi­enen voor het herzien van een besliss­ing. We zullen na moeten gaan denken over hoe we dergelijke ver­zoeken beo­orde­len, en hoe we er voor zor­gen dat het slimme sys­teem in kwest­ie “leert” van de sig­nalen die we op deze manier oppikken uit de samen­lev­ing.

Je zou kun­nen zeggen dat ontwer­pen van transparantie een­richt­ingsver­keer is. Infor­matie stroomt van de ontwikke­lende par­tij, naar de eindge­bruik­er. Bij het ontwer­pen voor tegen­spraak gaat het om het creëren van een dialoog tussen ontwikke­laars en burg­ers.

Ik zeg burg­ers want niet alleen klassieke eindge­bruik­ers wor­den ger­aakt door slimme sys­te­men. Aller­lei andere groepen wor­den ook, vaak indi­rect beïn­vloed.

Dat is ook een nieuwe ontwerp uitdag­ing. Hoe ontwerp je niet alleen voor de eindge­bruik­er (zoals bij de transparante laad­paal de EV bestu­ur­der) maar ook voor zoge­naamde indi­recte belanghebben­den, bijvoor­beeld bewon­ers van strat­en waar laad­palen geplaatst wor­den, die geen EV rij­den, of zelfs geen auto, maar even­goed een belang hebben bij hoe stoepen en strat­en wor­den ingericht.

Deze ver­bred­ing van het blikveld betekent dat we bij het ontwer­pen voor tegen­spraak nóg een stap verder kun­nen en zelfs moeten gaan dan het mogelijk mak­en van reme­die bij indi­vidu­ele beslissin­gen.

Want ontwer­pen voor tegen­spraak bij indi­vidu­ele beslissin­gen van een reeds uit­gerold sys­teem is noodza­ke­lijk­er­wi­js post-hoc en reac­tief, en beperkt zich tot één enkele groep belanghebben­den.

Zoals Thi­js ook min of meer benoemt in de doc­u­men­taire beïn­vloed slimme stedelijke infra­struc­tu­ur de lev­ens van ons alle­maal, en je zou kun­nen zeggen dat de design en tech­nis­che keuzes die bij de ontwik­kel­ing daar­van gemaakt wor­den intrin­siek ook poli­tieke keuzes zijn.

Daarom denk ik dat we er niet omheen kun­nen om het pro­ces dat ten grond­slag ligt aan deze sys­te­men zelf, ook zo in te richt­en dat er ruimte is voor tegen­spraak. In mijn ide­ale wereld is de ontwik­kel­ing van een vol­gende gen­er­atie slimme laad­palen daarom par­tic­i­patief, plu­ri­form en inclusief, net als onze democ­ra­tie dat zelf ook streeft te zijn.

Hoe we dit soort “con­testable” algo­ritmes pre­cies vorm moeten geven, hoe ontwer­pen voor tegen­spraak moeten gaan werken, is een open vraag. Maar een aan­tal jaren gele­den wist nie­mand nog hoe een transparante laad­paal er uit zou moeten zien, en dat hebben we ook voor elka­ar gekre­gen.

Update (2021–03-31 16:43): Een opname van het gehele event is nu ook beschik­baar. Het boven­staande betoog start rond 25:14.

Published by

Kars Alfrink

Kars is a designer, researcher and educator focused on emerging technologies, social progress and the built environment.